Bewustzijnsfilosofie.

                                                                         

De bewustzijnsfilosofie onderzoekt wat bewustzijn is en hoe wij onszelf, anderen en de wereld ervaren. Zij stelt vragen over de samenhang tussen gedachten, gevoelens en waarnemingen enerzijds en lichaam, geest en werkelijkheid anderzijds. Daarbij staat de vraag centraal of bewustzijn uitsluitend een product is van de hersenen of dat het een fundamenteler aspect van het bestaan vormt. Sommige denkers beschouwen bewustzijn als een individuele eigenschap, terwijl anderen het opvatten als een relationeel proces dat ontstaat in de ontmoeting met anderen en in de verbondenheid met de wereld. Uiteindelijk streeft de bewustzijnsfilosofie naar een dieper inzicht in de aard van ervaring, zelfbewustzijn en de betekenis van het menselijk bestaan.

De geschiedenis van de filosofie kan in zekere zin worden beschouwd als een voortdurende poging om de bijzondere positie van het bewustzijn te begrijpen. Soms werd het opgevat als een zelfstandige geestelijke substantie, onderscheiden van de materiële wereld. In andere gevallen werd het juist beschouwd als een voortbrengsel van lichamelijke processen en hersenactiviteit. Toch roepen beide benaderingen vragen op die moeilijk te beantwoorden zijn. Wanneer bewustzijn volledig wordt gereduceerd tot materie, verdwijnt het mysterie van de ervaring immers niet. Een beschrijving van neuronen, elektrische impulsen en chemische processen lijkt nooit volledig te verklaren waarom er überhaupt een innerlijke beleving bestaat. Waarom is er niet alleen sprake van een mechanisch proces, maar ook van een subjectieve ervaring? Waarom verschijnt er een wereld aan een bewustzijn?

In deze vraag komt een fundamentele spanning tussen het objectieve en het subjectieve tot uitdrukking. De wetenschap beschrijft de wereld zoals deze van buitenaf kan worden waargenomen. Het bewustzijn daarentegen vormt de subjectieve binnenkant van onze ervaring. Het is datgene waardoor een zonsondergang niet slechts een fysisch verschijnsel is, maar ook een ervaring van schoonheid; waardoor een melodie niet slechts een reeks trillingen is, maar een bron van ontroering; en waardoor liefde niet slechts een biologisch proces is, maar ook een betekenisvolle ontmoeting tussen personen.

De fenomenologische traditie heeft de aandacht daarom verlegd van verklaren naar beschrijven. Niet de vraag hoe bewustzijn ontstaat, maar de vraag hoe de wereld zich aan het bewustzijn openbaart, staat daarbij centraal. Vanuit deze benadering wordt duidelijk dat mens en wereld nooit volledig van elkaar gescheiden zijn. Wij staan niet tegenover een vreemde werkelijkheid, zoals een waarnemer tegenover een object staat. Nog voordat wij over de wereld nadenken, zijn wij er al in opgenomen. Wij ademen haar lucht, bewegen ons door haar ruimten, spreken haar talen en leven binnen haar betekenissen. Bewustzijn verschijnt dan niet als een afgesloten kamer waarin beelden worden geprojecteerd, maar als een levende betrokkenheid op de werkelijkheid als geheel.

Binnen een relationele bewustzijnsfilosofie krijgt dit inzicht een nog diepere betekenis. Bewustzijn is niet louter een individueel bezit, maar vormt een knooppunt van relaties. Het ontstaat en ontvouwt zich in de ontmoeting met anderen. Het ik leert zichzelf kennen door de ander, gedachten krijgen vorm in taal en betekenis groeit in wederkerigheid. Zelfs de meest persoonlijke ervaring draagt sporen van een werkelijkheid die het afzonderlijke individu overstijgt. Bewustzijn lijkt daardoor minder op een afgesloten eiland dan op een open venster waardoor het leven zichzelf weerspiegelt.

Vanuit dit perspectief krijgt ook de liefde filosofische betekenis. Liefde is niet slechts een emotie naast andere emoties, maar een bijzondere wijze waarop de relationele aard van het bewustzijn zichtbaar wordt. In de liefde ontdekt de mens dat zijn bestaan niet volledig samenvalt met zichzelf. De ander verschijnt niet als een object van kennis, maar als een aanwezigheid die uitnodigt tot zelfoverschrijding. Juist daarin openbaart zich een dieper kenmerk van het bewustzijn: het vermogen om buiten zichzelf te treden en deel te nemen aan een groter geheel van betekenis.

Sommige denkers hebben hierin zelfs een aanwijzing gezien dat bewustzijn een fundamentelere plaats in de werkelijkheid inneemt dan vaak wordt aangenomen. Misschien is bewustzijn niet slechts een laat product van de kosmische evolutie, maar ook een aspect van de werkelijkheid dat vanaf het begin aanwezig is geweest. Dit hoeft niet te betekenen dat bewustzijn vanaf het begin in menselijke vorm bestond, maar wel dat de mogelijkheid tot aanwezigheid, ervaring en relationaliteit al in een vroeg stadium in de werkelijkheid besloten lag. De mens zou dan niet de schepper van bewustzijn zijn, maar veeleer de plaats waar het universum zich op bijzondere wijze van zichzelf bewust wordt.

Deze gedachte voert ons naar de grens waar de filosofie raakt aan de metafysica en soms zelfs aan de mystiek. Wanneer bewustzijn niet slechts een individueel verschijnsel is, maar deel uitmaakt van een omvattender werkelijkheid, verandert ook ons begrip van het mens-zijn. Het zelf verschijnt dan niet langer als een gesloten centrum, maar als een golf in een grotere zee van zijn. Individuele ervaringen blijven werkelijk en uniek, maar ontlenen hun betekenis aan een verband dat hen overstijgt. Bewustzijn wordt zo een plaats van ontmoeting tussen het eindige en het oneindige, tussen de tijdelijke gestalte van een menselijk leven en de diepere werkelijkheid waarin dat leven verankerd is.

Misschien ligt juist daarin de blijvende fascinatie van de bewustzijnsfilosofie. Zij probeert niet alleen een theoretisch probleem op te lossen, maar raakt aan de fundamentele vraag wie wij zijn. Wanneer wij over bewustzijn nadenken, onderzoekt niet alleen de mens een onderwerp, maar onderzoekt het bewustzijn ook zichzelf. Daarom blijft iedere definitie voorlopig. Wat wij zoeken, is immers tegelijk datgene waarmee wij zoeken. Zoals een oog zichzelf nooit volledig kan zien zonder de hulp van een spiegel, zo kan het bewustzijn zichzelf nooit geheel tot object maken. Het blijft een geheim dat zich openbaart zonder zich volledig te laten onthullen, een licht waardoor alles zichtbaar wordt, terwijl het zelf ten dele verborgen blijft in zijn eigen stralende nabijheid.

Misschien ligt de diepste wijsheid van de bewustzijnsfilosofie dan ook niet in het definitief doorgronden van het bewustzijn, maar in het besef dat wij deel uitmaken van het mysterie dat wij proberen te begrijpen.

Jacob Westerman.